جمعه, ۲۸ شهریور ۱۳۹۳

مجموعه مقالات دامغان شهری بر فراز آسمان – منصور کوه دامغان

Mansor-koh-2

منصور کوه دامغان

سرزمین ایران در طول تاریخ خود بر اثر هجوم طوایف‏ مختلف هجوم تورانی‏ها، هپتالی‏ها و ترکهای اوران، ترکمانها، عثمانیها، روسها و… دستخوش تغییر و تحولات سیاسی؛اختلال‏ در زندگی؛و قتل و غارت اموال مردم بوده است. زندگی در چنین وضع خشونت‏آمیز و محیط جغرافیایی‏ ناامن شکل و فرم مکان سکونت ایرانیان را تحت تأثیر خود قرار داده است،بطوریکه مکان سکونت این مردمان می‏بایستی‏ به گونه‏ای طراحی شود که بتواند پناهگاه از شر دشمنان و سرکشان باشد. «به هر گوشه این سرزمین نگاه کنید وجود قلعه‏ها،برج‏ها و باروها،ارگ و قهندز(کهن‏دژ) و خندق،دروازه و…حکایت‏ از این ناامنی در محیط زندگی دارد.
بزرگترین و مستحکمترین قلعه‏های ایران متعلق به فرقه‏ اسماعیلیه است که در بلندیهای رشته کوه البرز بنا شده‏اند. قلعه‏ منصور کوه جزء دژهای کوهستانی است که در زمان اسماعیلیان‏ متعلق به این فرقه بوده. و این مقاله بطور مبسوط به ویژگیهای‏ تاریخی و معماری این قلعه پرداخته است.از جمله قلعه‏های‏ کوهستانی بسیار باارزش گذشته ایران است.
موقعیت منصور کوه
قلعه منصور کوه جزء قلعه‏های رشته کوه البرز و در فاصله‏ ۲۱ کیلومتری شمال شهر دامغان واقع شده است. در دامنه غربی‏ منصور کوه روستای منصور آباد قرار دارد. فاصله منصور کوه‏ و منصور آباد از جاده آسفالته دامغان-چشمه علی حدود ۴ کیلومتر است. در روستای منصور آباد یک خانواده بصورت دائم و حدود ۳۰ خانواده بصورت فصلی(بیشتر در تابستان)زندگی می‏کنند. منصور آباد دارای باغات پر محصول میوه است که از چشمه‏ منصور کوه مشروب می‏شود. بقایای قدیمی روستای منصور آباد در قسمت غربی روستا و در حصار قلعه‏ای کوچک واقع‏ شده است.
در غرب منصور کوه رودخانه چشمه علی قرار گرفته است‏. روستاهای آهوانو و آستانه به همراه باغات پر محصول آن، که‏ در حاشیه رودخانه شکل گرفته مناظر طبیعی بسیار زیبایی را در این منطقه ییلاقی بوجود آورده است. سرچشمه رودخانه‏ (چشمه علی)که تفرجگاه معروف این منطقه است در فاصله‏ ۲۰ کیلومتری شمال منصور کوه واقع شده است. بنا به اظهار اهالی منصور کوه نام حاکم دژ منصور کوه، منصور بوده و این باغات نیز تحت تملک وی بوده است. زمان‏ حکومت منصور در نزد آنها نامشخص است.
نام منصور کوه
در منابع تاریخی منصور کوه با نامهای مختلف منصور کوه:منصور کوره،منصوره کوه، منصور آباد، گردکوه و منصوریه‏ عنوان شده است. نزدیکی دو قلعه منصور کوه و «مهر نگار» (۳) باعث شده است که در برخی موارد نام این دو قلعه با هم مورد توجه قرار گیرد.
ابن اسفندیار نام این دو قلعه را مهرین و منصوره کوه ضبط کرده است و میر ظهیر الدین مرعشی آن دو را به نام مهره بن و منصوره کوه خوانده است.در تاریخ طبرستان ابن اسفندیار نام قلعه دوم منصوره کوه بدون شک اشتباه نساخ است وراء «کوره» زائد است و در تاریخ طبرستان و رویان و مازندران‏ میر ظهیر الدین«مهره بن» نیز صحیح به نظر نمی‏رسد و احتمال‏ می‏رود همان کلمه «مهرین» به دست نساخ به این شکل درآمده‏ است.امروز«مهرین»را مهرنگار و«منصوره کوه»به همان نام‏ قدیم خود معروف و مشهور است.  «یکی از قلاع مستحکم دامغان منصورآباد بوده است. در برخی منابع نام منصور کوه به اشتباه گردکوه و یا دژ گنبدان آمده‏ است.«گردکوه که آنرا گنبدان دژ گفته‏اند سه فرسنگ به دامغان است‏، پیرامون آن منصورآباد است و زراعات و محصولات‏ بسیار دارد.
در سه فرسنگی دامغان و مجاور منصورآباد، گردکوه واقع‏ نشده است و زراعت و محصولات هم ندارد.موقعیت اشاره‏ شده مربوط به منصور کوه است. در متن دیگر نیز نام منصور کوه به اشتباه گردکوه آمده است: از طرف هلاکوخان به ملوک رستمدار و مازندران دستور داده شده که به محاصره قلعه گردکوه اقدام کنند(۶۶۴ هجری‏ قمری). شمس الملوک اردشیر باوند ملک مازندران بوده و استاندارشهر آگیم گاوباره حاکم و فرمانروای رویان و به اتفاق‏ یکدیگر به محاصره قلعه گردکوه رفتند و آن قلعه در دامغان در دهی که به منصور آباد اشتهار دارد می‏باشد.
موقعیت منصورکوه
یکی از راههای قدیمی و معمور استرآباد راهی است که‏ از دامغان به آستانه و چشمه علی و کلاته و چهارده می‏رود و از آنجا به خط مستقیم به استرآباد می‏رسد. از دامغان به‏ طرف شمال جلگه‏ای است که کم‏کم سر بالا می‏رود و به‏ کوههای کوتاهی می‏رسد که در پای کوههای بلندی قرار گرفته‏ اند. بر همین رشته کوههای کوتاه است که در طرف مغرب به‏ قلعه گردکوه و در طرف شرق شهر دامغان قلعه‏های مهرنگار و منصوره کوه ساخته شده است. کوههای آستانه پرآب و دامنه‏های آن چمن‏زار و اغلب‏ دارای ذهاب زیاد است آب چشمه علی با این جمع می‏شود و تشکیل رودخانه کوچکی می‏دهد که به شهر دامغان می‏آید بر ساحل یسار رودخانه-یعنی طرف شرقی آن در دشت آهوانو دو کوه منفرد است که بر قلعه کوه غربی آن قله مهرنگار(مهرین) و بر قله کوه شرقی آن قلعه منصور کوه واقع است.
دیگر از قلعه‏های اسماعیلیه در دامغان منصور کوه و کوه‏ مهرنگار است که در نزدیکی دهکده آهوانود و سلسله کوههای‏ شمالی نزدیکی چشمه علی است.»
قلعه مهرنگار در فاصله ۵ کیلومتری شمال غربی منصور کوه‏ و قلعه گردکوه در فاصله حدود ۲۰ کیلومتری جنوب غربی‏ منصورکوه جزء قلعه‏های معروف و مهم کوهستانی این منطقه‏ هستند.
تاریخچه قلعه
در منابع تاریخی از تاریخ و بانی اولیه قلعه اظهار بی‏اطلاعی‏ شده است در این منابع فقط به حمله به این قلعه که در تسخیر اسماعیلیان بوده است اشاره شده است.از این مکتوبات چنین‏ اسنتتاج می‏شود که تاریخ ساخت این قلعه قبل از اسماعیلیان‏ بوده است. ابن اسفندیار در تاریخ طبرستان نوشته است که در سال ۵۰۰ هجری قمری قلعه‏های استوناوند و منصورکوه دامغان‏ در تصرف اسماعیلیه بوده است در این سال«ملاحده»  از منصورکوه به دامغان آمدند. قجعز نامی با آنها به جنگ برخاست‏ و بسیاری از آنها را کشت. «اسپهبد حسام الدوله شهریار بن قارن،نخستین امیر باوندیه‏ ظاهرا ضمن تبعیت از سلجوقیان نواحی دامغان را اداره می‏ کرد و این امر با شروع دعوت اسماعیلیه نزاریه توسط حسن‏ صباح که بنا به روایات بعد از مراجعت از مصر سه سال دامغان‏ را اقامتگاه قرار داد، مصادف بود. قومس به عنوان یکی از مراکز عملیاتی این فرقه در دوران سلاجقه شهرت یافت و قلاع‏ گردکوه در ۱۸ کیلومتری مغرب و منصورکوه در ۱۸ کیلومتری‏ شمال غربی دامغان در ردیف الموت، از مواضع مستحکم آنان‏ به شمار می‏رفت.
بنا بر اقوال اشاره شده مشخص می‏شود که قلعه منصور کوه همراه قلعه گردکوه بطور مشابه دستخوش اتفاقات تاریخی‏ گشته و سرنوشت این دو قلعه با هم همراه بوده است. بنابراین‏ به نظر می‏رسد که این قلعه توسط طرفداران حسن صباح (فرقه‏ اسماعیلیه) همراه قلعه گردکوه در اوایل قرن پنجم به تسخیر اسماعیلیان درآمده است. آنچه مسلم است این دو قلعه در تصرف اسماعیلیه بوده‏ و چنانکه ابن اسفندیار می‏نویسد، طرز دست یافتن اسماعیلیه‏ بر این دو قلعه (منصورکوه و مهرنگار) بر ما مجهول است‏ اینقدر اطلاع داریم که ملک شاه غازی (۵۱۱ تا ۵۳۴ هجری‏ قمری) از ملوک مازندران این قلعه را به قهر از اسماعیلیان‏ گرفته است و پس از آنکه کار دولت شاه غازی رستم به نظام‏ رسید، خوارزمشاه اتسز قاصدی را فرستاد و از او برای دفع غزان کمک خواست. شاه غازی مدد فرستاد. با غزان جنگ کردند. از امرای غز طوطی یک نزد شاه غازی فرستادند که:سلطان سنجر دشمن تو بوده، ما او را گرفته‏ایم، با ما اتفاق کن تا دو دانگ‏ خراسان را به تو دهیم و به طرق رویم و هر ملک را فتح نمائیم‏ دو دانگ از آن تو باشد. شاه غازی به سخن غزان التفات نکرد. از گیل و رویان و لارجان و مازندران و کبود جامه و استرآباد و قطران سی هزار مرد جمع کرد و به دهستان روی نهاد و غزان نزد او فرستادند که سلطان سنجر از سی فرسنگی خوارزم‏ گذشته است تو زحمت مکش و به حال خود باش تا حدود نیشابور را به تو مسلم داریم و بسلامت باز گرد. اصفهبد شاه‏ غازی رستم به سخنان ایشان التفات نکرد و گفت من به نیت‏ غزا آمده‏ام بازنگردم و برفت.تا هر دو لشگر به هم رسیدند و مصاف دادند.غاقبت،غزان غالب آمدند و هزیمت بر اهل‏ طبرستان افتاد. یک هزار مرد کمابیش بیرون رفتند. باقی همه‏ تلف شدند. چون این احوال معلوم شده ملک شاه غازی رستم‏ با لشگر خود به پای قلعه نهربن(مهربن) و منصور کوه رفتند و هشت ماه محاصره کرد و مستخلص گردانید و تمامیت ولایت‏ دامغان و بسطام را به تصرف دیوان خود درآورد و به قهر از اسماعیلیه گرفت.» (۱۲) بعد از آن پسر شاه غازی به زخم فدائیان اسلام (اسماعیلیان) کشته شده و این خصومت سالها تداوم داشت.
«خواجه رشید الدین و طواط، دبیر خوارزمشاه درباره فتح‏ این قلعه قصیده‏ای در خدمت شاه غازی سروده است که این‏ اسفندیار در تاریخ طبریستان مکتوب کرده است. وقتی به این مسئله ببیندیشیم که شاه غازی رستم با دوازده‏ هزار مرد یا اگر اغراق نباشد با نصف آن هشت ماه دو قلعه‏ منصور کوه و مهرنگار را محاصره کرد تا توانسته بر محصوران‏ غلبه کند، پافشاری و استقامت آنها قابل توجه است.به نظر می‏ رسد که از طرف ساکنان گردکوه که بیش از قریب سه فرسخ‏ فاصله نیست به محصوران مهرنگار کمک می‏رسیده است زیرا در این مدت گردکوه به حال خود باقی بوده.»
قلعه دیگری که اسماعیلیان در زمان اوج‏گیری قدرت‏ خود متصرف شدند گردکوه بود. این قلعه را در قدیم الایام‏ گنبدان دژ می‏گفتند و بصورت یک عمارت مخروبه درآمده‏ بود در سال ۴۲۹ هـ.ق.اندک تعمیراتی در آن انجام شد. آنگاه‏ سلطان برکیارق این قلعه را به امیر داد و حبشی بن آلتونتاش‏ واگذار نمود و پس از آن قلعه مزبور بدست رئیس مظفر افتاد و رئیس نیز ضمن انجام تعمیرات اساسی در آن دژ را به نزاریان‏ داد. (۱۴) از آنجا که گردکوه در فاصله حدود ۱۸ کیلومتری جنوب‏ غربی قلعه منصورکوه قرار دارد، همواره رابطه بسیار نزدیکی‏ بین اتفاقات تاریخی قلعه منصورکوه با قلعه گردکوه وجود داشته است.
ویژگیهای معماری مجموعه منصورکوه
مجموعه منصورکوه از برجهای استوانه‏ای شکل، نیم‏ استوانه، استوانه‏ای دوبل، بر جهای استوانه‏ای دو طبقه، پله‏های‏ بلند بارو و دیوار، راههای زیرزمینی، بناهای مکعب شکل در داخل مجموعه؛ و برجهای صخره‏ای تشکیل شده است که در ترکیب با هم دژ مستحکم و غیر قابل نفوذی را در برابر تهاجم‏ دشمنان بوجود آورده است. در این قلعه بالاترین درجه مهارت در معماری قلعه‏سازی‏ از لحاظ استفاده از زمین و عوارض طبیعی آن برای بالا بردن‏ قدرت دفاعی قلعه و مستحکم شدن آن بکار رفته است.
این قلعه از جمله دژهای کوهستانی است که در دامنه و خط الرأس منصورکوه واقع شده است این کوه از طرف شمال‏ و شمال غربی با شبی تند حدود ۳۰ تا ۵۰ درصدی به دشت‏ پائین دست خود ارتباط دارد.از طرف جنوب صخره‏ای مرتفع؛ و غیر قابل عبور،دشت جنوبی کوه را به خط الرأس قله می‏ رساند.از صخره جنوبی هر گونه امکان دسترسی دشمن به‏ دژ غیرممکن است.تنها راه رسیدن به قلعه و دسترسی دشمن‏ ،به قله و خط الرأس کوه از طرف شمال و شمال غرب است‏ .امکان دستیابی دشمن به کوه از این جهت توسط برجها و باورهای قلعه مسدود کشته است. بناهای قلعه توسط مصالحی چون سنگ،ملات ساروج، آجر،آهک؛و چوب درخت اورس که در کوههای منطقه وجود دارد بنا شده است.
برج چهل خانه(برج سفید)
مهمترین و آخرین بنای حصار و دژ منصور کوه، در مرتفع‏ ترین نقطه استقرار، مجموعه برج استوانه‏ای شکل عظیمی است‏ که در قسمت شمال شرقی کوه و بر روی صخره سنگی بنا شده است. «در طرف شمال شرقی قلعه، برجی مدور دیده‏ می‏شود که برج چهل خانه معروف است.این برج از عظمتی‏ فوق العاده برخوردار بوده و نظیر چنین برجی در گرد کوه مشاهده‏ نگردیده و در ساختمان آن از سنگ و ساروج و چوب استفاده‏ شده است.
علت نامگذاری برج چهل خانه بر ما مجهول است. شاید برج در ابتدا چهار خانه بوده و سپس در افواه اهالی به چهل‏ خانه تبدیل شده است.برج چهل خانه در بین اهالی منصور آباد به برج سفید نیز مشهور است. قطر استوانه‏ای برج ۱۷ متر و ارتفاع آن در بلندترین نقطه به ۱۹ متر می‏رسد. راه ورودی‏ برج از مجموعه و قلعه جدا شده است. ساختمان داخلی برج‏ دو طبقه است. دیوارهای خارجی به ضخامت ۲ متر و ضخامت‏ دیوارهای داخل ۸۰ سانتیمتراست.(تصویر شماره ۸ تا ۱۲) فضای داخلی برج دو طبقه و به چهار قسمت تقسیم شده است. ورودی برج از دامنه کوه توسط راه‏پله‏ای بر روی صخره‏ است که به طبقه دوم می‏رسد ورودی این برج توسط پله‏هایی‏ به عرض ۱ متر،به طبقه پائین دسترسی دارد.سقف‏های برج به‏ واسطه رطوبت باران و پوسیدن چوبهای اورس تخریب شده‏ است.در دیوار اصلی برج پنجره‏هایی مستطیل شکل به ابعاد ۶۰*۲۰ سانتیمتر تعبیه شده است. مصالح دیوار برج سنگ و ملات ساروج است که از دو طرف(داخل و خارج)با اندود ملات ساروج با مدل دوار ۶۵ سانتیمتر و ضخامت ۳ تا ۵ سانتیمتر پوشیده شده است. پنجره‏ها از داخل بنا تا ابعاد ۲۰۰*۱۰۰ سانتیمتر عریض‏تر شده است تا در مواقع حمله دشمن از آن‏ برای تیراندازی استفاده شود. برج چهل خانه در حقیقت یک کاخ برای صاحب و حاکم‏ اصلی قلعه به حساب می‏آید.جدا شدن این قلعه از بقیه‏ مجموعه بیانگر این واقعیت است که حاکم اصلی دژ تمامی‏ تمهیدات امنیتی را برای خود و نزدیکان خاص منظور کرده است.
از طرفی از احتمال خیانت دژنشینان در شب مصون بوده‏ و از طرف دیگر در صورت حمله دشمن و فتح مجموعه قلعه‏ تسخیر این برج غیر ممکن بوده است.در پلان مجموعه‏ روبروی پله ورودی این برج مکانی در قله کوه و مشرف به‏ پله‏های ورودی به عنوان مکان استقرار نگهبانان بویژه در شب‏ بوده است تا تنها راه دسترسی به درب ورودی برج چهل خانه‏ تحت کنترل شدید باشد.از سوی دیگر نگهبانان ویژه داخل‏ برج نیز که در بام برج مستقر بوده‏اند امکان هرگونه تعرض‏ غافلگیرانه به این برج را از بین برده است.
تزئینات و زیبایی این قسمت از قلعه نسبت به تمامی ابنیه‏ آن سرآمد است.نوارهای اندود دورانی دور برج که خاک و آهک استفاده شده در ملات آن رنگهای متفاوت ولی هارمونیک‏ دارد زیبایی بیرونی برج را تشدید کرده است. اهالی منصور آباد این برج را به لحاظ زیبایی بیشتر آن‏ نسبت به بقیه مجموعه برج سفید می‏نامند. این برج و مجموعه‏ آن از آثار ارزشمند معماری قلعه‏سازی کوهستانی ایران است‏ که در حال تخریب و انهدام است و لازم است مسئولین امر نسبت به مرمت و احیاء آن همت گمارند
ادامه دارد…..
پژوهشگران : سید حسن شاهچراغی، ملیحه بناییان

مجموعه مقالات دامغان شهری بر فراز آسمان –  گویش مردم دامغان

مجموعه مقالات دامغان شهری بر فراز آسمان – اقلیم دامغان

مجموعه مقالات دامغان شهری بر فراز آسمان – مسجد تاریخانه دامغان

مخاطبین محترم؛
۱) دامغان نیوز ، نظراتی را که حاوی توهین، هتاکی و افترا باشد را منتشر نخواهد کرد .
۲) از انتشار نظراتی که فاقد محتوا بوده و صرفا انعکاس واکنشهای احساسی باشد جلوگیری خواهد شد .
۳) لطفا جهت بوجود نیامدن مسائل حقوقی از نوشتن نام مسئولین و شخصیت ها تحت هر شرایطی خودداری نمائید .
۴) لطفا از نوشتن نظرات خود به صورت حروف لاتین (فینگلیش) خودداری نمایید .

موضوع : اخبار اجتماعي دامغان, اخبار روزانه دامغان, اخبار علمي و فرهنگي

مطالب پیشنهادی :

هنوز نظری نوشته نشده است.

پاسخ